Diz Kireçlenmesi (Diz Osteoartriti)

Diz kireçlenmesi nedir?

Diz kireçlenmesi, tıbbi adıyla diz osteoartriti, eklemdeki kemik uçlarını örten koruyucu kıkırdağın zamanla incelmesi ve bozulmasıyla ortaya çıkar. Bunun sonucunda dizde ağrı, şişlik ve hareket güçlüğü gelişir. Diz, kalça ve el eklemleriyle birlikte bu hastalıktan en sık etkilenen eklemlerdendir ^[1].

Adı kireçlenme olsa da sorun eklemde kireç birikmesi değildir; asıl değişiklik kıkırdak kaybı ve buna eşlik eden kemik değişiklikleridir. Diz artritinin en sık görülen türü osteoartrittir ve çoğunlukla 50 yaşın üzerinde ortaya çıkar. Romatoid artrit ve eski bir yaralanmaya bağlı gelişen travma sonrası artrit ise dizi etkileyebilen diğer artrit türleridir ^[2].

Belirtiler

Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye ve zaman içinde değişebilir. Ağrı genellikle yavaş yavaş başlar, ancak ani başlangıç da görülebilir. Sık rastlanan belirtiler şunlardır ^[1]⁠^[2]:

• Yürüyüş, merdiven ve uzun süre ayakta kalma gibi hareketlerle artan diz ağrısı
• Sabah kalkınca ya da uzun süre oturduktan sonra dizde sertlik
• Dizde şişlik ve dokununca hassasiyet
• Hareket sırasında çıtırdama veya sürtünme hissi
• Dizin takılması, kilitlenmesi ya da güçsüz hissedilmesi

Nedenler ve risk faktörleri

Kıkırdağın bozulması tek bir nedene bağlı değildir. Aşağıdaki durumlar diz kireçlenmesi riskini artırır ^[1]:

• İleri yaş
• Fazla kilo
• Daha önce geçirilmiş diz yaralanması
• Ailede kireçlenme öyküsü
• Kadın cinsiyet
• Romatoid artrit gibi başka bir eklem hastalığının bulunması

Tanı

Tanı çoğunlukla hastanın anlattıkları ve muayene ile konur. Muayenede dizdeki şişlik, hareket açıklığı ve eklemin dengesi değerlendirilir ^[2]. İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmeliyeti Enstitüsü (NICE) kılavuzuna göre 45 yaş ve üzerinde olan, hareketle artan eklem ağrısı bulunan ve sabah sertliği hiç olmayan ya da yarım saati geçmeyen kişilerde tanı, görüntüleme yapılmadan klinik olarak konabilir ^[3].

Görüntüleme, tablo alışılmışın dışındaysa veya başka bir hastalıktan şüpheleniliyorsa gündeme gelir ^[3]. Röntgen, eklem aralığındaki daralmayı ve kemik çıkıntılarını gösterebilir; kan testleri ise romatoid artrit gibi diğer nedenlerin ayırt edilmesine yardımcı olur ^[2]. Tedavi kararları filmdeki görünümden çok belirtilere ve günlük yaşamdaki kısıtlılığa göre verilir ^[3].

Tedavi

Ameliyatsız tedavi: Kireçlenme tamamen geri döndürülemez, ancak çoğu kişide belirtiler iyi kontrol edilebilir ^[1]. Uluslararası kılavuzlar tedavinin temel taşları olarak kişiye göre düzenlenmiş egzersizi, fazla kilosu olanlarda kilo vermeyi ve hastalık hakkında doğru bilgilendirmeyi önerir ^[3]⁠^[5].

Kas güçlendirme ve genel kondisyon egzersizleri önerilir; gerekirse fizyoterapist gözetiminde yapılabilir. Egzersize başlarken ağrı bir süre artabilir, ancak düzenli devam etmek uzun vadede ağrıyı azaltır ve işlevi iyileştirir ^[3]. Cochrane derlemesi, egzersizin ağrı ve işlevde kısa vadeli iyileşme sağladığını ve bu etkinin program bittikten sonra da aylarca sürebildiğini göstermiştir ^[4]. Kilo vermenin küçük miktarları bile yararlı olabilir ^[3].

Uygun ayakkabı, baston gibi yürüme yardımcıları ve bazı hastalarda dizlik de işe yarayabilir ^[2]⁠^[5]. İlaç gerekiyorsa egzersizi destekleyecek biçimde, en düşük etkili dozda ve en kısa süreyle kullanılır; diz kireçlenmesinde öncelikli seçenek cilde sürülen iltihap giderici ağrı kesicilerdir ^[3]. Eklem içine kortizon enjeksiyonu birkaç haftalık kısa süreli rahatlama sağlayabilir; NICE hyalüronik asit enjeksiyonlarını önermemektedir ^[3].

Ameliyat: Kireçlenme için tek başına artroskopik eklem yıkama veya temizleme önerilmez ^[3]. Ağrı, sertlik veya şekil bozukluğu yaşam kalitesini belirgin şekilde bozuyor ve ameliyatsız tedaviler yetersiz kalıyorsa kısmi ya da total diz protezi değerlendirilebilir ^[3]. Uygun hastalarda dizin yük eksenini düzelten osteotomi ameliyatı da bir seçenektir ^[2].

İyileşme süreci

Diz kireçlenmesi uzun süreli bir durumdur ve belirtiler iyi ve kötü dönemler şeklinde dalgalanabilir. Bu nedenle tedavi tek seferlik değil, süreklilik gerektiren bir plandır; egzersize düzenli devam etmek yararı artırır ^[3].

Egzersizi alışkanlık hâline getirmeye yönelik destekler, iş yaşamına uyum konusunda öneriler ve yardımcı cihazlar tedavi planının parçası olabilir ^[5]. Doktor ve fizyoterapistle düzenli takip, tedavinin ihtiyaca göre güncellenmesini sağlar ^[3].

Ne zaman acilen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır ^[6]:

• Diz çok ağrılıysa, hareket ettirilemiyorsa veya üzerine hiç basılamıyorsa
• Dizde belirgin şişlik ya da şekil değişikliği varsa
• Diz kilitleniyor, boşalıyor veya ağrılı biçimde takılıyorsa
• Yüksek ateşle birlikte dizde kızarıklık ve sıcaklık varsa (eklem iltihabı belirtisi olabilir)