Utku Gürhan

El ve el bileği

Elde Tendon ve Sinir Kesileri: Neden Acildir, Nasıl Onarılır?

Yazan: Yrd. Doç. Dr. Utku GürhanSon güncelleme:

Kısaca

Avuç içi, parmak ya da el sırtındaki kesiler, deri küçük görünse bile parmakları büken veya açan tendonları ve parmak ucuna his veren sinirleri kesebilir. Kesilen tendonun uçları gerginlik nedeniyle birbirinden uzaklaştığı için kendiliğinden iyileşmez; bu nedenle kesinin aynı gün değerlendirilmesi, onarımın ise ilk günlerde, genellikle bir hafta ile on gün içinde yapılması önerilir. Başarılı sonuç için ameliyat kadar, sonrasındaki haftalar boyunca atel ve el terapisi programına uyum da belirleyicidir.

Elde tendon ve sinir yaralanması nedir?

Parmakları büken (fleksör) tendonlar önkoldaki kaslardan başlayıp bilek ve avuç içinden geçerek parmaklara ulaşır. Parmakları açan (ekstansör) tendonlar ise elin sırt tarafında seyreder. Parmaklara his veren sinirler bükücü tendonlarla yan yana uzandığı için avuç veya parmak içindeki bir kesi hem tendonu hem de siniri etkileyebilir [1]⁠[3]⁠[4].

Tendonlar bir lastik gibi gergin durur. Kesildiklerinde uçlar birbirinden uzaklaşır ve arada kalan boşluk nedeniyle kendiliğinden kaynayamaz. Bu yüzden tam kesilmiş bir tendon ya da sinir çoğunlukla ameliyatla onarılmalıdır [1]⁠[2]⁠[4].

Belirtileri nelerdir?

Kesiden hemen sonra fark edilebilecek başlıca belirtiler şunlardır [1]⁠[2]⁠[3]⁠[4]:

  • Parmağın bir ya da daha fazla ekleminin bükülememesi veya bükerken ağrı
  • Parmağın tam açılamaması ya da ucunun aşağı düşük durması
  • Parmak ucunda ya da parmağın bir yanında uyuşma, his azalması
  • Kavramada güçsüzlük veya sakarlık
  • Parmağın soluk ya da soğuk görünmesi (damar yaralanmasını düşündürür)

Nasıl oluşur? Risk etkenleri nelerdir?

Bükücü tendon yaralanmaları çoğunlukla parmakların, avucun, bileğin ya da önkolun iç yüzündeki kesiler sonucu olur. Tendon, parmak bir şeyi kavrarken aniden ve kuvvetle geriye çekildiğinde de kopabilir; örneğin futbol, güreş veya ragbide rakibin formasını tutarken [1].

Yüzeydeki yara küçük olsa bile derinin tüm katları kesilmişse alttaki yapılar etkilenmiş olabilir. Parmaklara giden sinirler ve damarlar tendonlara çok yakın olduğundan aynı kesi onları da yaralayabilir; damarlar da kesilirse parmağın kanlanması tehlikeye girebilir [1]⁠[5].

Nasıl değerlendirilir? Neden acildir?

Hekim her parmağın ayrı ayrı bükülüp açılabildiğini, kavrama gücünü, parmak uçlarındaki hissi ve dolaşımı kontrol eder. Kemik yaralanması veya yabancı cisimden şüphelenilirse röntgen istenir [1].

Acil değerlendirme önemlidir, çünkü zaman geçtikçe kesik tendon uçları daha fazla geri çekilir ve onarım zorlaşır. Bükücü tendonlarda onarımın genellikle yaralanmadan sonraki bir hafta ile on gün içinde yapılması önerilir [1]⁠[2]. Derin yaralar ve deri kaybı olan yaralar çoğu zaman ameliyat gerektirir [5].

İlk yardım ve ameliyatsız tedavi

Eldeki her yara, kirleri uzaklaştırmak ve enfeksiyon riskini azaltmak için mümkün olan en kısa sürede musluk suyuyla yıkanmalıdır. Yara temiz bir bezle örtülmeli, el yukarıda tutulmalı ve vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır [5].

Ameliyatsız tedavi yalnızca seçilmiş durumlarda mümkündür. El sırtındaki bazı küçük ve kısmi açıcı tendon yaralanmaları yalnızca atelle iyileşebilir; ancak tam kesilmiş tendonların çoğu onarım gerektirir [3].

Cerrahi onarım

Ameliyat genel ya da bölgesel anestezi altında, açıcı tendonlarda bazen lokal anestezi ile yapılır. Tendon uçlarını bulmak için yara bir miktar genişletilir ve uçlar özel dikiş teknikleriyle birbirine dikilir [1]⁠[2]⁠[3].

Tam kesilmiş bir sinir de ameliyatla onarılır; sinir uçları ince dikişlerle birleştirilir. Aradaki boşluk büyükse vücudun başka bir yerinden alınan sinir parçası (sinir grefti) kullanılabilir; bu durumda greftin alındığı bölgede küçük bir his kaybı kalabilir [4].

Parmak sinirlerinin onarımına ilişkin sistematik bir derleme, onarımın onarılmamaya göre daha iyi his ayrımı sağladığını, ancak normal hissin tam olarak geri dönmesinin seyrek olduğunu göstermiştir. Bu alandaki kanıtların kalitesi sınırlıdır [7].

İyileşme süreci ve el terapisi

Ameliyattan sonra el ve önkol, onarımı korumak için bilek ve parmaklar hafif bükülü halde atele alınır. El terapisi genellikle birkaç gün içinde başlar. Bükücü tendonlarda atel çoğunlukla beş ile sekiz hafta, açıcı tendonlarda üç ile altı hafta kullanılır [1]⁠[2]⁠[3].

El terapisi, ameliyat kadar önemlidir. Sistematik bir derleme, erken aktif hareket programlarının parmak hareket açıklığını daha iyi koruduğunu, pasif programlarda ise kopma riskinin biraz daha düşük olduğunu; güncel dikiş teknikleriyle erken aktif hareketin düşük kopma oranlarıyla uygulanabildiğini bildirmiştir [3]⁠[6].

Tendonun tam gücüne ulaşması yaklaşık üç ay sürer; hareket altı aya kadar gelişmeye devam edebilir. Sinirler günde yaklaşık bir milimetre hızla büyür; son sonucun görülmesi iki yıl veya daha uzun sürebilir ve ileri yaşta iyileşme daha yavaştır [1]⁠[2]⁠[4]. Soğuğa hassasiyet iki kış boyunca sürebilir [5].

Olası sorunlar arasında onarımın kopması, tendonun çevre dokulara yapışması nedeniyle hareket kısıtlılığı, eklem sertliği ve sinir ucunda ağrılı düğüm (nöroma) sayılabilir. Yapışıklık gelişirse ikinci bir ameliyatla (tenoliz) tendon serbestleştirilebilir [1]⁠[2]⁠[4].

Ne zaman hemen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda aynı gün acil değerlendirme gerekir [1]⁠[2]⁠[5]:

  • Elde veya parmakta kesiden sonra parmağın bükülememesi ya da açılamaması
  • Kesiden sonra parmak ucunda veya parmağın bir yanında uyuşma
  • Parmağın soluk ya da soğuk olması, durmayan kanama
  • Derin, kirli veya deri kaybı olan yara
  • Onarım sonrası parmak hareketinin aniden kaybolması ya da kopma hissi

Sık sorulan sorular

+Parmakta kesik sonrası parmak bükülmüyor, ne yapmalıyım?

Kesiden sonra parmağın bükülememesi bükücü tendonun kesildiğini düşündürür. Yarayı musluk suyuyla yıkayıp örtün, eli yukarıda tutun ve aynı gün bir el cerrahı ya da acil servis tarafından değerlendirilin [1]⁠[2]⁠[5].

+Kesik tendon kendiliğinden iyileşir mi?

Hayır. Kesilen tendonun uçları gerginlik nedeniyle birbirinden uzaklaşır ve kendiliğinden kaynayamaz. Tam kesilmiş tendonlar çoğunlukla ameliyatla onarılmalıdır [1]⁠[2].

+Parmakta kesikten sonra uyuşma geçer mi?

Uyuşma, parmak sinirinin kesildiğini gösterebilir ve değerlendirilmelidir. Onarılan sinirler günde yaklaşık bir milimetre hızla iyileşir; his aylar içinde geri gelir, ancak çoğu zaman tamamen normale dönmez [4]⁠[7].

+Tendon ameliyatı sonrası iyileşme ne kadar sürer?

Atel genellikle birkaç hafta kullanılır; tendonun tam gücüne ulaşması yaklaşık üç ay sürer ve hareket altı aya kadar gelişebilir. Kısıtlamasız el kullanımı çoğunlukla üç ila dört ayı bulur [1]⁠[2]⁠[3].

+Tendon ameliyatından sonra fizik tedavi şart mı?

Evet. El terapisi, onarımın korunması ve parmak hareketinin geri kazanılması için ameliyat kadar önemlidir ve genellikle ameliyattan birkaç gün sonra başlar [2]⁠[3]⁠[6].

Kaynaklar

  1. [1]Flexor Tendon Injuries — American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo).
  2. [2]Flexor Tendon Injury — British Society for Surgery of the Hand (BSSH).
  3. [3]Extensor Tendon Injury — British Society for Surgery of the Hand (BSSH).
  4. [4]Nerve Injury — British Society for Surgery of the Hand (BSSH).
  5. [5]Hand Wounds — British Society for Surgery of the Hand (BSSH).
  6. [6]Flexor tendon repair rehabilitation protocols: a systematic review — The Journal of Hand Surgery (Starr HM, et al.), 2013.
  7. [7]Outcome of surgical repair of adult digital nerve injury: a systematic review — BMJ Open (Dunlop RLE, et al.), 2019.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve kişisel tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz. Acil bir durumda en yakın acil servise başvurun.