Ön Çapraz Bağ (ÖÇB) Yırtığı

Ön çapraz bağ yırtığı nedir?

Ön çapraz bağ, diz ekleminin ortasında uyluk kemiği ile kaval kemiğini birbirine bağlayan güçlü bir bağdır. Görevi, kaval kemiğinin öne doğru kaymasını ve dizin kendi etrafında aşırı dönmesini engellemektir. Bu bağ yırtıldığında diz özellikle dönüş ve ani yön değiştirme hareketlerinde güvensiz hale gelebilir ^[1].

Yırtık kısmi ya da tam olabilir. Bu yaralanma çoğunlukla genç ve sportif olarak aktif kişilerde görülür. Yaralanma dizde güvensizlik hissine, aktivitenin azalmasına ve zamanla diz kaynaklı yaşam kalitesinde düşüşe yol açabilir ^[4].

Belirtiler

Belirtiler genellikle yaralanma anında başlar. Birçok hasta dizinin içinde bir kopma hissi ya da 'pat' diye bir ses fark ettiğini anlatır ^[1]. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yaralanma anında duyulan patlama sesi ve ani ağrı ^[1]
• Birkaç saat içinde gelişen dizde şişlik ^[1]
• Dizin boşalması, 'kayıyor' ya da 'çıkıyor' gibi hissettirmesi ^[1]⁠^[3]
• Dizi tam bükememe veya tam düzleştirememe, hareket kısıtlılığı ^[1]
• Eklem çizgisi boyunca hassasiyet ve yürürken rahatsızlık ^[1]

Nedenler ve risk faktörleri

Ön çapraz bağ yırtıklarının büyük bölümü rakiple temas olmadan meydana gelir. Koşarken aniden durmak, ayak yere sabitken gövdeyi döndürmek, hızla yön değiştirmek ya da sıçradıktan sonra dizin içe doğru bükülerek yere inmek bağı zorlayan tipik hareketlerdir ^[1].

Futbol, basketbol ve voleybol gibi dönme, kesme ve sıçrama içeren sporlar yaralanma açısından risklidir. Daha az sıklıkla, dize doğrudan alınan bir darbe de bağın kopmasına neden olabilir ^[1].

Ön çapraz bağ yırtığı çoğu zaman tek başına görülmez. Aynı anda menisküs yırtığı, eklem kıkırdağı hasarı veya dizin yan bağlarında yaralanma bulunabilir. Bu eşlik eden hasarlar tedavi planını doğrudan etkiler ^[1].

Tanı

Tanıda ilk ve en önemli adım muayenedir. Hekim, yaralı dizi sağlam dizle karşılaştırarak bağın gevşekliğini özel testlerle değerlendirir. Deneyimli bir muayene ile çoğu zaman tanı konabilir ^[1].

Röntgen bağları göstermez; ancak bağın kemikten kopardığı küçük bir kemik parçası ya da eşlik eden kırık olup olmadığını anlamak için çekilebilir. Manyetik rezonans (MR) görüntüleme ise bağın yanı sıra menisküs ve kıkırdak gibi yumuşak dokuları en iyi gösteren yöntemdir ^[1].

Ameliyatsız tedavi

Her ön çapraz bağ yırtığı ameliyat gerektirmez. Kısmi yırtığı olup dizinde boşalma yaşamayan, tam yırtığa rağmen günlük yaşamda şikâyeti olmayan ya da daha az hareketli bir yaşam süren kişilerde ameliyatsız tedavi uygun olabilir. Bu yaklaşımda ilk aşamada yaklaşık 12 haftalık bir tedavi dönemi önerilir ^[2].

Ameliyatsız tedavinin temeli, fizyoterapist eşliğinde yapılan yapılandırılmış egzersiz programıdır. Amaç, ön uyluk (kuadriseps) ve arka uyluk kaslarını güçlendirmek, dizin hareket açıklığını geri kazanmak ve denge ile kas kontrolünü geliştirmektir. Ağrı ve şişlik için hekimin önerdiği ilaçlar kullanılabilir ^[1].

Randomize çalışmaların sistematik derlemeleri, önce rehabilitasyonla başlayıp gerekirse daha sonra ameliyat yapılmasının, erken ameliyatla benzer diz fonksiyon skorlarına ulaşabildiğini göstermektedir; ancak bu kanıtın kesinliği düşük ya da çok düşük düzeydedir ^[4]⁠^[5].

Bu çalışmalarda rehabilitasyonla başlayan hastaların önemli bir kısmı, dizdeki boşalma şikâyetleri sürdüğü için ilerleyen dönemde ameliyat tercih etmiştir. Bu nedenle ameliyatsız tedavi seçilse bile düzenli kontrol ve dizin nasıl davrandığının izlenmesi önemlidir ^[4].

Cerrahi tedavi

Cerrahide en sık uygulanan yöntem rekonstrüksiyondur. Kopan bağ genellikle dikilerek iyileşmediği için, hastanın kendi tendonlarından veya donör dokudan hazırlanan bir greftle yeni bir bağ oluşturulur. Bazı seçilmiş yırtıklarda, özellikle bağın kemiğe yapıştığı yerden koptuğu durumlarda, onarım da düşünülebilir ^[1].

Ameliyat özellikle şu kişilerde öne çıkar: dönme ve ani yön değiştirme gerektiren sporlara geri dönmek isteyenler, günlük yaşamda dizi boşalanlar, bağ yırtığına ek olarak menisküs, kıkırdak veya başka bir bağ yaralanması olanlar. Büyüme çağındaki çocuk ve ergenlerde de ileride menisküs ve kıkırdak hasarı riskini azaltmak amacıyla ameliyat sıklıkla tercih edilir ^[2].

Ameliyat kararı; yaşa, spor hedeflerine, meslek taleplerine ve muayene bulgularına göre hasta ile birlikte verilir. Tek bir yöntem herkes için en doğrusu değildir ^[2]⁠^[5].

İyileşme süreci

Ameliyattan sonra fizik tedavi hemen başlar. İlk hedefler şişliği azaltmak, dizin tam düzleşmesini sağlamak ve uyluk kaslarını çalıştırmaktır. Sonraki aylarda kuvvet, denge ve sıçrama-iniş kontrolü üzerine çalışılır. İyileşmenin başarısında hastanın egzersiz programına düzenli uyumu belirleyicidir ^[2].

Spora tam dönüş çoğu hastada 6 ile 12 ay arasında gerçekleşir. Bu süre takvimden çok hastanın gücüne, hareket açıklığına ve dizin kas kontrolüne göre belirlenir; ağrının geçmiş, hareketin tam ve kuvvetin yeterli olması beklenir ^[2].

Ne zaman acilen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden acil servise ya da bir ortopedi uzmanına başvurulmalıdır ^[3]:

• Dizin üzerine hiç basılamıyorsa veya diz hiç hareket ettirilemiyorsa ^[3]
• Dizde belirgin şekil bozukluğu ya da çok hızlı gelişen ciddi şişlik varsa ^[3]
• Diz bir pozisyonda kilitlenmişse veya ağrılı takılmalarla sık sık boşalıyorsa ^[3]
• Dizde kızarıklık ve sıcaklığa yüksek ateş eşlik ediyorsa (enfeksiyon belirtisi olabilir) ^[3]