مفاصل و درد
آرتروز زانو (استئوآرتریت زانو)
به طور خلاصه
آرتروز زانو (استئوآرتریت) بیماری شایع مفصلی است که در آن غضروف زانو بهتدریج فرسوده میشود و درد، خشکی و محدودیت حرکت ایجاد میکند. پایهٔ درمان ورزش منظم، کاهش وزن در صورت نیاز و شناخت درست بیماری است و دارو و تزریق فقط مکمل این برنامهاند. اگر با وجود درمانهای غیرجراحی کیفیت زندگی بهشدت مختل بماند، تعویض مفصل زانو بررسی میشود.
آرتروز زانو چیست؟
آرتروز زانو زمانی ایجاد میشود که غضروف محافظی که انتهای استخوانهای مفصل را میپوشاند، با گذشت زمان نازک و تخریب شود. نتیجهٔ آن درد، تورم و دشواری در حرکت زانو است. زانو همراه با مفصل ران و مفاصل کوچک دست، از شایعترین مفاصلی است که درگیر این بیماری میشوند [1].
استئوآرتریت شایعترین نوع آرتریت زانو است و معمولاً پس از ۵۰ سالگی دیده میشود. انواع دیگری مانند آرتریت روماتوئید و آرتریت پس از آسیب، که به دنبال یک آسیب قدیمی زانو ایجاد میشود، نیز میتوانند زانو را درگیر کنند [2].
علائم
شدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و ممکن است با گذشت زمان تغییر کند. درد معمولاً بهآرامی شروع میشود، هرچند گاهی ناگهانی است. علائم شایع عبارتاند از [1][2]:
- درد زانو که با راه رفتن، بالا و پایین رفتن از پله یا ایستادن طولانی بیشتر میشود
- خشکی زانو هنگام برخاستن صبحگاهی یا پس از نشستن طولانی
- تورم و حساسیت زانو به لمس
- صدای خشخش یا احساس سایش هنگام حرکت
- گیر کردن، قفل شدن یا احساس ضعف در زانو
علل و عوامل خطر
تخریب غضروف علت واحدی ندارد. عوامل زیر خطر آرتروز زانو را افزایش میدهند [1]:
- افزایش سن
- اضافهوزن
- سابقهٔ آسیب زانو
- سابقهٔ خانوادگی آرتروز
- جنسیت زن
- وجود بیماری مفصلی دیگر مانند آرتریت روماتوئید
تشخیص
تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه گذاشته میشود؛ پزشک تورم، دامنهٔ حرکت و پایداری مفصل را بررسی میکند [2]. طبق راهنمای مؤسسهٔ ملی سلامت و مراقبت بریتانیا (NICE)، در افراد ۴۵ سال و بالاتر که درد مفصلی مرتبط با فعالیت دارند و خشکی صبحگاهی ندارند یا خشکی آنها بیش از ۳۰ دقیقه طول نمیکشد، میتوان بدون تصویربرداری و بهصورت بالینی تشخیص داد [3].
تصویربرداری زمانی لازم میشود که علائم غیرمعمول باشد یا به بیماری دیگری شک شود [3]. رادیوگرافی میتواند باریک شدن فضای مفصل و زائدههای استخوانی را نشان دهد و آزمایش خون به رد بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید کمک میکند [2]. تصمیمهای درمانی بیشتر بر پایهٔ علائم و محدودیت در زندگی روزمره گرفته میشود تا ظاهر عکس [3].
درمان
درمان غیرجراحی: آرتروز برگشتپذیر نیست، اما در بیشتر افراد علائم بهخوبی قابل کنترل است [1]. راهنماهای بینالمللی ورزش متناسب با فرد، کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن و آگاهی درست از بیماری را اساس درمان میدانند [3][5].
تمرینهای تقویت عضلات و آمادگی جسمانی عمومی توصیه میشود و انجام آن زیر نظر فیزیوتراپیست میتواند مفید باشد. در آغاز ورزش ممکن است درد برای مدتی بیشتر شود، اما ادامهٔ منظم آن در درازمدت درد را کم و عملکرد را بهتر میکند [3]. یک مرور کاکرین نشان داده است که ورزش درد و عملکرد را در کوتاهمدت بهبود میدهد و این اثر تا چند ماه پس از پایان برنامه نیز باقی میماند [4]. حتی کاهش وزن اندک هم احتمالاً سودمند است [3].
کفش مناسب، وسایل کمکی راه رفتن مانند عصا و در برخی افراد زانوبند نیز ممکن است کمک کند [2][5]. اگر دارو لازم باشد، برای پشتیبانی از ورزش، با کمترین دوز مؤثر و در کوتاهترین زمان مصرف میشود؛ در آرتروز زانو معمولاً ابتدا ژل ضدالتهاب موضعی به کار میرود [3]. تزریق کورتون داخل مفصل میتواند برای چند هفته تسکین کوتاهمدت ایجاد کند، اما NICE تزریق اسید هیالورونیک را توصیه نمیکند [3].
جراحی: شستوشو یا دبریدمان آرتروسکوپیک برای آرتروز توصیه نمیشود [3]. اگر درد، خشکی یا تغییر شکل زانو کیفیت زندگی را بهطور جدی مختل کند و درمانهای غیرجراحی مؤثر نباشند، تعویض نسبی یا کامل زانو بررسی میشود [3]. در بیماران منتخب، استئوتومی که محور تحمل وزن زانو را اصلاح میکند نیز یک گزینه است [2].
دوران بهبودی
آرتروز زانو بیماری طولانیمدتی است و علائم آن ممکن است دورههای بهتر و بدتر داشته باشد. بنابراین درمان یک برنامهٔ مداوم است نه یک اقدام یکباره، و ادامهٔ منظم ورزش سود آن را بیشتر میکند [3].
حمایت برای تبدیل ورزش به عادت روزانه، توصیههایی برای سازگاری با شرایط کاری و وسایل کمکی میتوانند بخشی از برنامهٔ درمان باشند [5]. پیگیری منظم با پزشک و فیزیوتراپیست امکان تنظیم درمان بر اساس نیاز را فراهم میکند [3].
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
در موارد زیر بدون تأخیر به مرکز درمانی مراجعه کنید [6]:
- زانو بسیار دردناک است، حرکت نمیکند یا نمیتوان روی آن وزن گذاشت
- تورم شدید یا تغییر شکل در زانو دیده میشود
- زانو قفل میشود، خالی میکند یا بهطور دردناکی گیر میکند
- تب بالا همراه با قرمزی و گرمی اطراف زانو وجود دارد که میتواند نشانهٔ عفونت مفصل باشد
پرسشهای پرتکرار
+آیا آرتروز زانو کاملاً درمان میشود؟
تغییرات غضروف برگشتپذیر نیست. اما با ورزش، کنترل وزن و درمانهای حمایتی مناسب، بیشتر افراد میتوانند علائم خود را کنترل کنند [1][3].
+آیا ورزش برای زانوی آرتروزی مضر است؟
خیر. ورزش درمان اصلی است که راهنماها برای همهٔ بیماران توصیه میکنند. در ابتدا ممکن است درد موقتاً بیشتر شود، اما ورزش منظم درد را کاهش و عملکرد را بهبود میدهد [3][4].
+آیا برای تشخیص به امآرآی نیاز است؟
معمولاً نه. در افراد بالای ۴۵ سال با علائم معمول، تشخیص با معاینه گذاشته میشود و تصویربرداری برای موارد غیرمعمول است [3].
+آیا تزریق اسید هیالورونیک مفید است؟
راهنمای NICE تزریق اسید هیالورونیک را توصیه نمیکند. تزریق کورتون ممکن است برای تسکین کوتاهمدت، وقتی درمانهای دیگر کافی نیستند یا برای پشتیبانی از ورزش، در نظر گرفته شود [3].
+چه زمانی تعویض مفصل زانو لازم است؟
وقتی علائم کیفیت زندگی را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد و ورزش، کاهش وزن و مسکنها کمکی نکرده باشند، تعویض مفصل بررسی میشود. این تصمیم بر اساس ارزیابی بالینی گرفته میشود، نه فقط عکس رادیولوژی [3].
منابع
- [1]Osteoarthritis — NHS (nhs.uk), 2023.
- [2]Arthritis of the Knee — American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo).
- [3]Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226) — National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2022.
- [4]Exercise for osteoarthritis of the knee: a Cochrane systematic review — British Journal of Sports Medicine (Fransen M, et al.), 2015.
- [5]EULAR recommendations for the non-pharmacological core management of hip and knee osteoarthritis: 2023 update — Annals of the Rheumatic Diseases (Moseng T, et al.), 2024.
- [6]Knee pain — NHS (nhs.uk), 2023.
این مقاله فقط برای اطلاعرسانی عمومی است و جایگزین معاینه و مشاوره پزشکی فردی نیست. در شرایط اورژانسی به نزدیکترین اورژانس مراجعه کنید.