مفاصل و درد
شانهٔ یخزده (کپسولیت چسبنده)
به طور خلاصه
شانهٔ یخزده (کپسولیت چسبنده) بیماریای است که در آن کپسول دور مفصل شانه ضخیم و جمع میشود و باعث درد و محدودیت شدید حرکت در همهٔ جهتها میشود. در بیشتر افراد طی چند ماه تا چند سال خودبهخود بهتر میشود؛ مسکن، تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل در مرحلهٔ اولیه و دردناک و ورزشهای کششی منظم به بیشتر بیماران کمک میکند و جراحی بهندرت لازم است.
شانهٔ یخزده چیست؟
مفصل شانه را کپسولی از بافت همبند در بر گرفته است. در شانهٔ یخزده این کپسول ابتدا ملتهب میشود، سپس ضخیم و سفت میشود و درون آن نوارهایی شبیه بافت جوشگاهی به نام چسبندگی شکل میگیرد. فضای داخل مفصل کوچک میشود و بازو دیگر نمیتواند بهطور عادی حرکت کند [1][2].
ویژگی اصلی این بیماری این است که شانه هم وقتی خود فرد میخواهد دستش را بالا ببرد و هم وقتی شخص دیگری مثل پزشک آن را حرکت میدهد، خشک و محدود است. این نکته به تشخیص شانهٔ یخزده از مشکلات تاندون کمک میکند؛ در مشکلات تاندون شانه درد دارد اما معمولاً دیگری میتواند آن را حرکت دهد [2].
شانهٔ یخزده معمولاً از سه مرحلهٔ تا حدی همپوشان عبور میکند [2]:
- مرحلهٔ یخزدن: درد بهتدریج بیشتر میشود و حرکت کم میشود؛ حدود ۶ هفته تا ۹ ماه طول میکشد.
- مرحلهٔ یخزده: ممکن است درد کمتر شود اما خشکی باقی میماند و کارهای روزمره سختتر میشود؛ حدود ۴ تا ۶ ماه.
- مرحلهٔ باز شدن یخ: حرکت بهآرامی طی حدود ۶ ماه تا ۲ سال برمیگردد.
علائم آن چیست؟
علائم بهتدریج شروع میشوند و طی چند هفته بیشتر میشوند. شایعترین آنها عبارتاند از [1][2]:
- درد شانه که اغلب شبها بیشتر میشود و خواب را به هم میزند
- خشکی که بالا بردن دست، باز کردن آن به پهلو یا بردن آن به پشت را سخت میکند
- دشواری در کارهای روزمره مانند لباس پوشیدن، شانه کردن مو یا دست بردن به جیب عقب
- محدودیت حرکت هم هنگام حرکت دادن دست توسط خود فرد و هم هنگامی که دیگری آن را حرکت میدهد
علل و عوامل خطر
علت دقیق شانهٔ یخزده بهطور کامل شناخته نشده است. تصور میشود التهاب بافتهای اطراف مفصل باعث سفت شدن و کوچک شدن کپسول میشود. این بیماری اغلب بدون آسیب مشخصی شروع میشود [1].
عوامل زیر خطر را افزایش میدهند [1][2]:
- سن بین ۴۰ تا ۶۰ سال؛ در زنان شایعتر است
- دیابت که خطر را بهوضوح بالا میبرد
- بیماریهای تیروئید، بیماری پارکینسون و بیماریهای قلبی
- بیحرکت ماندن شانه برای مدتی، مثلاً پس از آسیب، شکستگی یا جراحی
تشخیص چگونه انجام میشود؟
تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه گذاشته میشود. پزشک مقایسه میکند که فرد خودش تا چه اندازه میتواند دستش را حرکت دهد و دیگری تا چه اندازه میتواند آن را حرکت دهد؛ در شانهٔ یخزده هر دو محدود است [2].
عکس رادیولوژی کپسول را نشان نمیدهد، اما برای رد آرتروز و سایر مشکلات استخوانی درخواست میشود. اگر به مشکل دیگری در بافت نرم مانند پارگی روتاتور کاف شک باشد، ممکن است امآرآی یا سونوگرافی انجام شود [2].
درمان
هدف درمان کنترل درد و حفظ یا بازگرداندن حرکت است، در حالی که بیماری مسیر طبیعی خود را طی میکند. بیشتر افراد بدون جراحی بهبود مییابند [1][2].
روشهای غیرجراحی عبارتاند از [1][2]:
- مسکنها و داروهای ضدالتهاب، همراه با پرهیز از حرکات بسیار دردناک در مرحلهٔ اولیه [1].
- تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل شانه: پژوهشها نشان میدهند تزریقی که در سال اول بیماری انجام شود، در کوتاهمدت نسبت به روشهای دیگر کاهش درد و بهبود عملکرد بهتری دارد و همراه با ورزشهای خانگی سود آن بیشتر است [3].
- فیزیوتراپی و ورزشهای خانگی: کششهای ملایم و ورزشهای دامنهٔ حرکتی پایهٔ درمان هستند. یک مرور کاکرین نشان داد فیزیوتراپی و ورزش بهتنهایی ممکن است در هفتههای اول به سرعت تزریق درد را کم نکند، اما تفاوتها در ۶ تا ۱۲ ماه کوچک است [4].
- هیدرودیلاتاسیون: مایعی داخل مفصل تزریق میشود تا کپسول کشیده شود. ممکن است بهبود کوتاهمدت بدهد، اما نقش آن در درازمدت هنوز روشن نیست [2][5].
چه زمانی جراحی لازم است؟
اگر با وجود چند ماه درمان غیرجراحی خشکی شدید باقی بماند، میتوان حرکت دادن کنترلشدهٔ شانه زیر بیهوشی عمومی (مانیپولاسیون) یا آزادسازی کپسول سفتشده با روش آرتروسکوپی (بسته) را در نظر گرفت. پس از هر دو روش، ادامهٔ فیزیوتراپی ضروری است [2].
دوران بهبودی: شانهٔ یخزده چقدر طول میکشد؟
شانهٔ یخزده آهسته بهبود مییابد. بهبودی ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد، اما درد و خشکی معمولاً در نهایت برطرف میشود [1]. در برخی افراد کل این روند تا حدود سه سال طول میکشد [2].
انجام منظم و صبورانهٔ ورزشها اهمیت دارد؛ برنامههای فیزیوتراپی معمولاً دستکم ۶ هفته طول میکشند [1]. پس از جراحی، بهبودی عموماً ۶ هفته تا ۳ ماه طول میکشد و فیزیوتراپی در این مدت ادامه مییابد [2].
در طول درمان توصیه میشود از حرکات فشاری که درد را بهوضوح بیشتر میکنند پرهیز شود، اما شانه با ورزشهای ملایم همچنان حرکت داده شود. پس از آموزش توسط فیزیوتراپیست، این ورزشها را میتوان بهطور منظم در خانه انجام داد [1].
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
شانهٔ یخزده بهآرامی ایجاد میشود. نشانههای زیر ممکن است نشاندهندهٔ مشکل دیگر و جدیتری باشند و در این صورت باید فوراً کمک پزشکی گرفت [6]:
- درد ناگهانی یا بسیار شدید شانه
- ناتوانی کامل در حرکت دادن دست
- تغییر شکل شانه یا تورم واضح
- گزگز یا بیحسی در دست، یا احساس گرما یا سرما در دست
- دردی که پس از زمین خوردن یا ضربه شروع شده است
- درد شانه همراه با تب یا احساس ناخوشی عمومی
پرسشهای پرتکرار
+آیا شانهٔ یخزده خودبهخود خوب میشود؟
در بیشتر افراد بله. درد و خشکی معمولاً با گذشت زمان برطرف میشود، اما این ممکن است ماهها یا حتی چند سال طول بکشد. درمان کمک میکند این دوره با درد کمتر و عملکرد بهتر سپری شود [1][2].
+شانهٔ یخزده چقدر طول میکشد؟
مجموع سه مرحلهٔ بیماری معمولاً بین یک تا سه سال است. این مدت از فردی به فرد دیگر متفاوت است [2].
+آیا شانهٔ یخزده با دیابت ارتباط دارد؟
بله. افراد مبتلا به دیابت بهوضوح در معرض خطر بیشتری هستند، هرچند علت آن بهطور کامل شناخته نشده است [1][2].
+آیا آمپول کورتون برای شانهٔ یخزده مفید است؟
تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل، بهویژه در مرحلهٔ اولیه و دردناک، در کوتاهمدت درد را کم و حرکت را آسانتر میکند. بهترین نتیجه وقتی به دست میآید که همراه با ورزشهای خانگی باشد [3][4].
+آیا شانهٔ یخزده به جراحی نیاز دارد؟
بهندرت. جراحی زمانی مطرح میشود که با وجود چند ماه درمان مناسب، خشکی شانه ادامه داشته باشد [2].
منابع
- [1]Frozen shoulder — NHS (nhs.uk), 2024.
- [2]Frozen Shoulder — American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo).
- [3]Comparison of Treatments for Frozen Shoulder: A Systematic Review and Meta-analysis — JAMA Network Open (Challoumas D, et al.), 2020.
- [4]Manual therapy and exercise for adhesive capsulitis (frozen shoulder) — Cochrane Database of Systematic Reviews (Page MJ, et al.), 2014.
- [5]Efficacy of hydrodilatation in frozen shoulder: a systematic review and meta-analysis — British Medical Bulletin (Poku D, et al.), 2023.
- [6]Shoulder pain — NHS (nhs.uk), 2023.
این مقاله فقط برای اطلاعرسانی عمومی است و جایگزین معاینه و مشاوره پزشکی فردی نیست. در شرایط اورژانسی به نزدیکترین اورژانس مراجعه کنید.