شکستگی و آسیب
پیچخوردگی مچ پا (رگبهرگ شدن مچ پا)
به طور خلاصه
پیچخوردگی مچ پا کشیدگی یا پارگی رباطهایی است که از مچ پا حمایت میکنند و معمولاً با چرخش پا به داخل رخ میدهد. تقریباً همه پیچخوردگیها بدون جراحی بهبود مییابند: در روزهای اول محافظت، استراحت، یخ، بانداژ فشاری و بالا نگه داشتن پا، و پس از آن حرکت زودهنگام، چسب یا بریس و تمرینهای تعادلی و تقویتی توصیه میشود. بیشتر افراد حدود دو هفته بعد بهطور محسوسی بهتر میشوند؛ بهبودی کامل و بازگشت به ورزش بسته به شدت آسیب از چند هفته تا چند ماه طول میکشد.
پیچخوردگی مچ پا چیست؟
پیچخوردگی زمانی رخ میدهد که رباطهای محکمی که مفصل مچ پا را کنار هم نگه میدارند بیش از حد طبیعی کشیده شوند و بهطور ناقص یا کامل پاره شوند. بیشتر پیچخوردگیها با چرخش پا به داخل ایجاد میشوند و رباطهای سمت بیرونی مچ را درگیر میکنند؛ رباطهای سمت داخلی کمتر آسیب میبینند [1].
پیچخوردگی بر اساس شدت به سه درجه تقسیم میشود. در درجه یک، رباط فقط کشیده شده و علائم خفیف است. در درجه دو، پارگی ناقص، تورم متوسط و کمی شلی مفصل وجود دارد. در درجه سه، رباط کاملاً پاره شده، درد شدید است و مچ ناپایدار حس میشود [1].
علائم آن چیست؟
شدت علائم به میزان آسیب رباط بستگی دارد. شایعترین شکایتها عبارتاند از [1][2]:
- درد، بهویژه هنگام ایستادن و حرکت
- تورم و کبودی در سمت بیرونی مچ پا
- حساسیت و درد هنگام لمس
- دشواری در گذاشتن وزن روی پا
- احساس خالی کردن یا در رفتن مچ
علتها و عوامل خطر
پیچخوردگی معمولاً هنگام راه رفتن روی سطح ناهموار، زمین خوردن یا در ورزشهایی که پرش و تغییر جهت ناگهانی دارند، با پیچیدن پا ایجاد میشود [1]. شرکت در برخی رشتههای ورزشی خطر پیچخوردگی را بالا میبرد [3].
تعادل ضعیف، شلی ذاتی رباطها، کفش نامناسب و سابقه پیچخوردگی قبلی مهمترین عوامل خطر برای پیچخوردگی دوباره هستند [1].
تشخیص چگونه است؟ آیا عکس رادیولوژی لازم است؟
تشخیص معمولاً با معاینه داده میشود. پزشک تورم، نقاط حساس، دامنه حرکت مچ و استحکام رباطها را بررسی میکند [1].
برای هر پیچخوردگی عکس رادیولوژی لازم نیست. یک ارزیابی ساده به نام قوانین مچ پای اتاوا، حساسیت نقاط مشخصی از استخوان و توانایی برداشتن چند قدم را بررسی میکند. این روش با اطمینان بالا شکستگی را رد میکند و از عکسبرداریهای غیرضروری میکاهد [5]. اگر به شکستگی شک باشد، عکس رادیولوژی گرفته میشود؛ در صورت شک به آسیب رباط یا غضروف ممکن است عکس استرس یا امآرآی لازم شود [1].
میزان آسیب رباط با معاینهای که چهار تا پنج روز پس از آسیب و پس از کاهش درد و تورم انجام شود، دقیقتر سنجیده میشود [3].
درمان بدون جراحی
در دو تا سه روز اول، محافظت، استراحت، یخ، بانداژ کشی فشاری و بالا نگه داشتن پا توصیه میشود. یخ را نباید مستقیم روی پوست گذاشت؛ آن را در پارچه بپیچید و در دورههای کوتاه، هر چند ساعت یک بار استفاده کنید. در این دوره بهتر است از گرما، الکل و ماساژ پرهیز شود [2].
بیحرکتی کوتاهمدت میتواند درد و تورم را کم کند، اما شواهد نشان میدهد حرکت زودهنگام و استفاده از چسب یا بریس همراه با برنامه ورزشی، نتیجه بهتری از گچگیری طولانی دارد [3][4].
با کاهش درد، شروع حرکات ملایم برای جلوگیری از خشکی مچ توصیه میشود؛ بهتر است سرعت پیشرفت تمرینها با پزشک یا فیزیوتراپیست هماهنگ شود [2].
داروهای ضدالتهاب مسکن میتوانند درد و تورم را کاهش دهند، اما ممکن است عوارض جانبی داشته باشند و روند ترمیم را تحت تأثیر قرار دهند؛ بنابراین باید با نظر پزشک مصرف شوند [3][4].
توانبخشی معمولاً سه مرحله دارد: ابتدا کنترل درد و تورم همراه با تحمل وزن محافظتشده، سپس تمرینهای دامنه حرکت، قدرت و تعادل، و در پایان تقویت پیشرفته، تمرینهای حس عمقی و بازگشت تدریجی به ورزش [1]. برنامههای ورزشی زیر نظر متخصص بر روشهای غیرفعال ترجیح دارند [3].
چه زمانی جراحی لازم است؟
تقریباً همه پیچخوردگیهای مچ پا بدون جراحی بهبود مییابند [1]. جراحی برای کسانی در نظر گرفته میشود که با وجود یک برنامه ورزشی کامل و منظم، همچنان علامت دارند و مچ پایشان مدام خالی میکند [3]. در این حالت میتوان مشکلات داخل مفصل را با آرتروسکوپی برطرف کرد یا رباطهای آسیبدیده را ترمیم یا بازسازی کرد [1].
بهبودی چقدر طول میکشد؟
بیشتر افراد حدود دو هفته بعد بهطور محسوسی بهتر میشوند. بازگشت به فعالیتهای سنگین مانند دویدن ممکن است تا هشت هفته طول بکشد و در پیچخوردگیهای شدید، بهبودی چند ماه زمان میبرد [2].
نیمهکاره رها کردن توانبخشی مهمترین علت ناپایداری مزمن مچ پاست [1]. استفاده از بریس و تمرینهای تعادلی و هماهنگی به پیشگیری از پیچخوردگی دوباره کمک میکند [3][4] و توانبخشی مبتنی بر ورزش خطر آسیب مجدد را کاهش میدهد [4].
برای پیشگیری از پیچخوردگی توصیه میشود پیش از ورزش بهخوبی گرم کنید، عضلات اطراف مچ را تقویت کنید، کفش حمایتکننده بپوشید و روی سطوح ناهموار با احتیاط راه بروید [1]. در کسانی که قبلاً پیچخوردگی داشتهاند، شواهد قوی نشان میدهد استفاده از بریس هنگام ورزش به پیشگیری از پیچخوردگی دوباره کمک میکند [4].
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در موارد زیر بدون معطلی به اورژانس مراجعه کنید، زیرا ممکن است نشانه شکستگی، دررفتگی یا مشکل عروقی و عصبی باشند [2]:
- شنیدن صدای ترق یا شکستن در لحظه آسیب
- تغییر شکل آشکار مچ پا
- بیحسی، گزگز، سردی یا رنگ آبی و خاکستری در پا
- ناتوانی کامل در گذاشتن وزن روی پا
- بدتر شدن درد و تورم یا بهتر نشدن آنها با مراقبت در خانه
پرسشهای پرتکرار
+پیچخوردگی مچ پا چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
در پیچخوردگی خفیف و متوسط بیشتر افراد حدود دو هفته بعد بهتر میشوند. بازگشت به دویدن و ورزشهای سنگین ممکن است تا هشت هفته و در پارگیهای شدید رباط چند ماه طول بکشد [2].
+آیا برای پیچخوردگی مچ پا عکس رادیولوژی لازم است؟
نه همیشه. قوانین مچ پای اتاوا حساسیت نقاط مشخص استخوان و توانایی راه رفتن را بررسی میکنند و شکستگی را با اطمینان رد میکنند؛ اگر یکی از معیارها مثبت باشد، عکس گرفته میشود [5].
+آیا پیچخوردگی مچ پا گچگیری لازم دارد؟
معمولاً نه. محافظت کوتاهمدت میتواند درد را کم کند، اما حرکت زودهنگام با چسب یا بریس و برنامه ورزشی نتیجه بهتری از گچ طولانیمدت دارد [3][4].
منابع
- [1]Sprained Ankle — American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo).
- [2]Sprains and strains — NHS (nhs.uk), 2024.
- [3]Diagnosis, treatment and prevention of ankle sprains: update of an evidence-based clinical guideline — British Journal of Sports Medicine (Vuurberg G, et al.), 2018.
- [4]Treatment and prevention of acute and recurrent ankle sprain: an overview of systematic reviews with meta-analysis — British Journal of Sports Medicine (Doherty C, et al.), 2016.
- [5]Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review — BMJ (Bachmann LM, et al.), 2003.
این مقاله فقط برای اطلاعرسانی عمومی است و جایگزین معاینه و مشاوره پزشکی فردی نیست. در شرایط اورژانسی به نزدیکترین اورژانس مراجعه کنید.