شکستگی و آسیب
شکستگی مچ پا: علائم، روشهای درمان و دوران بهبودی
به طور خلاصه
شکستگی مچ پا یعنی شکستن یک یا چند قسمت از انتهای پایینی استخوان درشتنی (تیبیا) و نازکنی (فیبولا) که مفصل مچ پا را میسازند؛ این آسیب معمولاً در اثر پیچ خوردن پا یا زمین خوردن ایجاد میشود. شکستگیهای پایدار و بدون جابهجایی با گچ یا بوت طبی درمان میشوند، اما شکستگیهای جابهجاشده یا ناپایدار معمولاً با جراحی و پلاک و پیچ ثابت میشوند. جوش خوردن اولیه حدود ۶ هفته و جوش خوردن کامل ۱۰ تا ۱۲ هفته طول میکشد و بهبودی کامل ممکن است بیشتر زمان ببرد.
شکستگی مچ پا چیست؟
مفصل مچ پا از سه استخوان تشکیل میشود: درشتنی (تیبیا)، نازکنی (فیبولا) و قاپ (تالوس) که بالای استخوان پاشنه قرار دارد. برآمدگی داخل مچ را قوزک داخلی، برآمدگی بیرونی را قوزک خارجی و بخش پشتی درشتنی را قوزک خلفی مینامند [1].
شکستگی ممکن است فقط یکی از این بخشها یا دو و سه بخش را با هم درگیر کند. رباطهایی که درشتنی و نازکنی را به هم متصل میکنند (سیندسموز) هم ممکن است آسیب ببینند. تعداد استخوانهای شکسته و پایداری مفصل، نوع درمان را تعیین میکند [1].
علائم
شکستگی مچ پا ممکن است شبیه پیچخوردگی باشد. شایعترین علائم عبارتاند از [1][2]:
- درد ناگهانی و شدید
- تورم و کبودی قابلتوجه
- حساسیت و درد هنگام لمس
- ناتوانی در گذاشتن وزن روی پا
- تغییرشکل مچ در صورت دررفتگی همزمان مفصل
- گاهی بیحسی یا سردی پا
علتها و عوامل خطر
بیشتر شکستگیها زمانی رخ میدهند که پا هنگام راه رفتن یا دویدن میپیچد یا به یک طرف برمیگردد. سقوط از ارتفاع و تصادف رانندگی هم میتوانند باعث شکستگی مچ پا شوند [1].
بیماریهای همراه مانند دیابت و آسیب عصبی ناشی از آن (نوروپاتی محیطی) میتوانند بر ترمیم و انتخاب درمان اثر بگذارند؛ بنابراین پزشک هنگام برنامهریزی درمان حتماً دربارهٔ آنها سؤال میکند [3].
در سالمندان، عفونت و مشکلات ترمیم زخم پس از جراحی نگرانی مهمی است؛ به همین دلیل فواید و خطرات جراحی با دقت بیشتری سنجیده میشود [5].
تشخیص
پزشک ابتدا مچ و پا را معاینه میکند و وضعیت پوست، خونرسانی و حس را بررسی میکند [3]. برای تصمیمگیری دربارهٔ لزوم عکس رادیولوژی، از مجموعهای از معاینههای ساده به نام قوانین مچ پای اتاوا استفاده میشود [4].
تشخیص معمولاً با عکس رادیولوژی انجام میشود. برای دیدن پایداری مفصل زیر فشار، ممکن است عکس استرس گرفته شود. برای برنامهریزی جراحی ممکن است سیتیاسکن و در صورت شک به آسیب رباط، امآرآی لازم باشد [1].
اگر مچ آشکارا تغییرشکل داده باشد، برای محافظت از پوست و خونرسانی بدون تأخیر جا انداخته و آتلبندی میشود [3].
درمان
درمان بدون جراحی: شکستگیهای پایدار و بدون جابهجایی را میتوان با گچ یا بوت طبی درمان کرد [1]. در شکستگیهای پایداری که فقط یک قوزک را درگیر کردهاند، راهنماها توصیه میکنند بیمار از همان ابتدا در حد تحمل درد روی پا وزن بگذارد و اگر پایداری شکستگی قطعی نیست، ظرف دو هفته توسط ارتوپد پیگیری شود [4]. بیشتر بیماران میتوانند در آتل یا گچ در حد تحمل روی پا بایستند [3].
درمان جراحی: اگر قطعات استخوان جابهجا شده باشند یا مفصل ناپایدار باشد، معمولاً جراحی لازم است. شکستگی با پلاک، پیچ، میله یا میخ ثابت میشود و روش بر اساس نوع و محل شکستگی انتخاب میشود [1].
برای شکستگیهای ناپایدار در بیشتر افراد زیر ۶۰ سال، جراحی زودهنگام یعنی در روز آسیب یا روز بعد توصیه میشود [3][4].
سنین بالا: در یک کارآزمایی که ۶۲۰ فرد بالای ۶۰ سال با شکستگی ناپایدار مچ پا را شامل میشد، گچ فشردهای که با دقت در اتاق عمل قالبگیری شده بود، در ماه ششم عملکردی مشابه جراحی ایجاد کرد. عفونت و مشکلات زخم پس از جراحی شایعتر بود، در حالی که جوش خوردن استخوان در وضعیت نادرست در گروه گچ بیشتر دیده شد و برخی از این بیماران بعداً به جراحی نیاز پیدا کردند [5]. بنابراین در سالمندان و افراد دارای بیماریهای همراه، تصمیم پس از گفتوگو دربارهٔ فواید و خطرات گرفته میشود.
دوران بهبودی
جوش خوردن اولیه دستکم ۶ هفته و جوش خوردن کامل استخوان ۱۰ تا ۱۲ هفته طول میکشد. بهبودی کامل ممکن است بیشتر زمان ببرد و در برخی شکستگیها تا دو سال طول بکشد [1]. شکستگیهای خفیف اغلب ظرف ۶ تا ۸ هفته خوب میشوند [2].
پس از جراحی، شروع زودهنگام وزنگذاری و استفاده از محافظ قابلبرداشت مچ ممکن است در ماههای اول نتیجهٔ کمی بهتری داشته باشد، اما این تفاوت کوچک است و همیشه محسوس نیست. مشخص نیست که روش خاصی از فیزیوتراپی بر روشهای دیگر برتری داشته باشد [6]. با این حال، ورزش منظم برای بازگرداندن حرکت و قدرت مچ اهمیت دارد [1].
توصیه میشود ظرف ۶ هفته پس از جراحی معاینهٔ پیگیری انجام شود تا اطمینان حاصل شود که شکستگی در جای خود مانده و عارضهای وجود ندارد. خطر لخته شدن خون نیز برای هر فرد جداگانه ارزیابی میشود [3].
مشکلات احتمالی شامل خشکی مفصل، تورم طولانی، جوش خوردن نادرست یا جوش نخوردن استخوان، عفونت، آسیب عصب و آرتروز در سالهای بعد است [1]. افرادی که مچ پای راستشان شکسته، معمولاً پس از ۹ تا ۱۲ هفته میتوانند دوباره رانندگی کنند [1].
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت وجود هر یک از موارد زیر فوراً به اورژانس مراجعه کنید [2]:
- تغییرشکل آشکار یا زاویهٔ غیرطبیعی مچ
- بیرون زدن استخوان از پوست یا زخم عمیق
- درد بسیار شدید
- کبود یا سفید شدن یا بیحسی انگشتان پا
- پس از درمان، در گچ یا آتل: دردی که مدام بدتر میشود، بیحسی یا سوزش در پا یا انگشتان، یا گچی که بیش از حد تنگ است و انگشتان را متورم، کبود یا سفید میکند [2]
- تا رسیدن به بیمارستان: پا را بالا نگه دارید، یخِ پیچیده در پارچه را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بگذارید، مچ را آزادانه باندپیچی کنید، زیورآلات را درآورید و به احتمال نیاز به جراحی چیزی نخورید و ننوشید [2]
پرسشهای پرتکرار
+شکستگی مچ پا را چگونه از پیچخوردگی تشخیص دهیم؟
علائم ممکن است شبیه هم باشند. پزشک با قوانین اتاوا تصمیم میگیرد که آیا عکس رادیولوژی لازم است و پاسخ قطعی را عکس میدهد [1][4].
+چه زمانی میتوانم روی پای شکسته وزن بگذارم؟
در شکستگیهای پایدار معمولاً وزنگذاری زودهنگام در حد تحمل درد مجاز است [3][4]. وزنگذاری زودهنگام پس از جراحی هم بهطور کلی بیخطر است، اما تصمیم به نوع شکستگی و روش تثبیت بستگی دارد و با پزشک است [6].
+آیا شکستگی مچ پا در سالمندان همیشه جراحی لازم دارد؟
خیر. در افراد بالای ۶۰ سال، گچ فشردهای که با دقت گذاشته شود، در ماه ششم عملکردی مشابه جراحی داشت، هرچند خطر جوش خوردن نادرست بیشتر بود [5].
منابع
- [1]Ankle Fractures (Broken Ankle) — American Academy of Orthopaedic Surgeons (OrthoInfo).
- [2]Broken ankle — NHS (nhs.uk), 2025.
- [3]BOAST – The Management of Ankle Fractures — British Orthopaedic Association, 2016.
- [4]Fractures (non-complex): assessment and management (NG38) — National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2016.
- [5]Close Contact Casting vs Surgery for Initial Treatment of Unstable Ankle Fractures in Older Adults: A Randomized Clinical Trial — JAMA (Willett K, et al.), 2016.
- [6]Rehabilitation for ankle fractures in adults (Cochrane Review) — Cochrane Database of Systematic Reviews (Lewis SR, et al.), 2024.
این مقاله فقط برای اطلاعرسانی عمومی است و جایگزین معاینه و مشاوره پزشکی فردی نیست. در شرایط اورژانسی به نزدیکترین اورژانس مراجعه کنید.