Ayak Bileği Burkulması (Bağ Zorlanması)

Ayak bileği burkulması nedir?

Ayak bileği burkulması, eklemi bir arada tutan güçlü bağların normal sınırlarının ötesinde gerilmesi ve kısmen ya da tamamen yırtılmasıdır. Burkulmaların büyük çoğunluğu ayağın içe doğru dönmesiyle olur ve bileğin dış yanındaki bağları etkiler; daha seyrek olarak iç yandaki bağlar zarar görür ^[1].

Burkulmalar hasarın derecesine göre üç gruba ayrılır. Birinci derecede bağ yalnızca gerilmiştir, belirtiler hafiftir. İkinci derecede bağda kısmi yırtık, orta düzeyde şişlik ve hafif gevşeklik vardır. Üçüncü derecede bağ tamamen yırtılmıştır; ağrı belirgindir ve eklem dengesiz hissedilir ^[1].

Belirtileri nelerdir?

Belirtilerin şiddeti yaralanmanın derecesine bağlıdır. En sık görülen şikâyetler şunlardır ^[1]⁠^[2]:

• Özellikle basınca ve harekete eşlik eden ağrı
• Bileğin dış yanında şişlik ve morarma
• Dokunmakla artan hassasiyet
• Ayağa basmakta zorlanma
• Bileğin boşalıyor ya da kayıyormuş gibi hissedilmesi

Nedenleri ve risk faktörleri

Burkulma genellikle engebeli zeminde yürürken, düşerken ya da ani yön değiştirme ve sıçrama gerektiren sporlarda ayağın bükülmesiyle oluşur ^[1]. Bazı spor dallarına katılmak burkulma riskini artırır ^[3].

Zayıf denge, doğuştan gevşek bağlar, uygun olmayan ayakkabı ve daha önce geçirilmiş burkulma, yeni bir burkulma için başlıca risk faktörleridir ^[1].

Tanı nasıl konur? Röntgen gerekir mi?

Tanı çoğunlukla muayene ile konur. Hekim şişliğe, hassas noktalara, eklemin hareket açıklığına ve bağların sağlamlığına bakar ^[1].

Her burkulmada röntgen gerekmez. Ottawa ayak bileği kuralları adı verilen basit bir değerlendirme, belirli kemik noktalarındaki hassasiyete ve hastanın birkaç adım atabilmesine bakarak kırık olasılığını yüksek güvenilirlikle dışlar ve gereksiz röntgen çekimini azaltır ^[5]. Kırık şüphesi varsa röntgen çekilir; bağ ya da kıkırdak hasarından şüphelenilirse stres röntgeni veya MR istenebilir ^[1].

Bağ hasarının derecesi, şişlik ve ağrı azaldıktan sonra, yaralanmadan dört beş gün kadar sonra yapılan muayeneyle daha doğru değerlendirilir ^[3].

Tedavi: ameliyatsız yöntemler

İlk iki üç gün için koruma, dinlenme, buz, bası (elastik bandaj) ve yükseltme önerilir. Buz, cilde doğrudan değmeden, kısa süreli olarak ve birkaç saatte bir uygulanır. Bu dönemde sıcak uygulama, alkol ve masajdan kaçınılması tavsiye edilir ^[2].

Kısa süreli bir hareketsizlik ağrı ve şişliği azaltmaya yardımcı olabilir; ancak kanıtlar, uzun süre alçıda tutmak yerine erken hareketin, bant veya atel kullanımı ve bir egzersiz programıyla birleştirilmesinin daha iyi sonuç verdiğini göstermektedir ^[3]⁠^[4].

Ağrı azalmaya başladıkça bileğin sertleşmesini önlemek için nazik hareketlere başlanması önerilir; egzersizlerin temposu hekim veya fizyoterapistle birlikte belirlenir ^[2].

Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar ağrı ve şişliği azaltabilir; ancak yan etkileri olabileceği ve iyileşme sürecini etkileyebileceği için hekime danışarak kullanılmalıdır ^[3]⁠^[4].

Rehabilitasyon genellikle üç aşamada ilerler: önce ağrı ve şişliğin kontrolü ve korumalı yük verme, ardından hareket açıklığı, kuvvet ve denge çalışmaları, son olarak da ileri kuvvet, denge (propriosepsiyon) egzersizleri ve kademeli olarak spora dönüş ^[1]. Pasif yöntemler yerine gözetim altında yapılan egzersiz programları tercih edilir ^[3].

Ameliyat ne zaman gerekir?

Ayak bileği burkulmalarının neredeyse tamamı ameliyatsız iyileşir ^[1]. Cerrahi, kapsamlı ve düzenli bir egzersiz tedavisine rağmen şikâyetleri geçmeyen, bileği sürekli boşalan kişiler için düşünülür ^[3]. Bu durumda artroskopi ile eklem içindeki sorunlar giderilebilir ya da hasarlı bağlar onarılabilir veya yeniden yapılandırılabilir ^[1].

İyileşme ne kadar sürer?

Çoğu kişi yaklaşık iki hafta içinde belirgin olarak rahatlar. Koşu gibi zorlayıcı aktivitelere dönüş sekiz haftaya kadar sürebilir; ağır burkulmalarda iyileşme aylar alabilir ^[2].

Rehabilitasyonun yarım bırakılması, bileğin kronik olarak boşalmasının (kronik instabilite) en önemli nedenidir ^[1]. Tekrar burkulmayı önlemede atel kullanımı ve denge-koordinasyon egzersizleri etkilidir ^[3]⁠^[4]. Egzersiz temelli rehabilitasyon da yeniden yaralanma riskini azaltır ^[4].

Burkulmayı önlemek için egzersiz ve spordan önce iyice ısınmak, bilek çevresindeki kasları güçlendirmek, ayağı iyi destekleyen ayakkabılar giymek ve engebeli zeminde dikkatli yürümek önerilir ^[1]. Daha önce burkulma geçirmiş kişilerde spor sırasında atel kullanımının yeni burkulmayı önlediğine dair güçlü kanıt vardır ^[4].

Ne zaman acilen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır, çünkü bunlar kırık, çıkık ya da damar-sinir sorununa işaret edebilir ^[2]:

• Yaralanma anında çıtırtı ya da kırılma sesi duyulması
• Bileğin şeklinin bozulması
• Ayakta uyuşma, karıncalanma, soğukluk ya da mavi-gri renk değişikliği
• Ayağa hiç basılamaması
• Ağrı ve şişliğin giderek artması ya da evde uygulanan bakıma rağmen düzelmemesi