Ayak Bileği Kırığı: Belirtiler, Tedavi Seçenekleri ve İyileşme Süreci

Ayak bileği kırığı nedir?

Ayak bileği eklemi üç kemikten oluşur: kaval kemiği (tibia), kamış kemiği (fibula) ve topuk kemiğinin üzerinde yer alan talus. Bilekte iç tarafta hissedilen çıkıntıya iç malleol, dış taraftakine dış malleol, kaval kemiğinin arka kısmına ise arka malleol denir ^[1].

Kırık bu çıkıntılardan yalnızca birinde olabileceği gibi ikisini ya da üçünü birden etkileyebilir. Kaval ve kamış kemiğini birbirine bağlayan bağ yapısı (sindezmoz) da yaralanabilir. Kaç kemiğin kırıldığı ve eklemin dengede kalıp kalmadığı, tedavinin nasıl yapılacağını belirler ^[1].

Belirtiler

Ayak bileği kırığının belirtileri burkulmaya benzeyebilir. En sık görülenler şunlardır ^[1]⁠^[2]:

• Ani ve şiddetli ağrı
• Belirgin şişlik ve morarma
• Dokunmakla artan hassasiyet
• Ayağın üzerine basamama
• Eklem çıkığı eşlik ediyorsa bilekte şekil bozukluğu
• Bazen ayakta uyuşma veya soğukluk

Nedenler ve risk faktörleri

Kırıkların çoğu yürürken ya da koşarken ayağın içe veya dışa dönmesi, bileğin burkulması sonucu oluşur. Yüksekten düşme ve trafik kazaları da ayak bileği kırığına yol açabilir ^[1].

Şeker hastalığı ve buna bağlı sinir hasarı (periferik nöropati) gibi eşlik eden hastalıklar, iyileşmeyi ve tedavi seçimini etkileyebilir. Bu nedenle hekim, tedaviyi planlarken bu durumları mutlaka sorgular ^[3].

İleri yaştaki kişilerde ameliyat sonrası enfeksiyon ve yara iyileşmesi sorunları önemli bir endişe olduğundan, ameliyatın yarar ve riskleri daha dikkatli tartılır ^[5].

Tanı

Hekim önce bileği ve ayağı muayene eder; cildin durumunu, dolaşımı ve hissi kontrol eder ^[3]. Röntgen gerekip gerekmediğine karar vermek için Ottawa ayak bileği kuralları adı verilen basit bir muayene yöntemi kullanılır ^[4].

Tanı çoğunlukla röntgenle konur. Eklemin yük altında dengede kalıp kalmadığını görmek için stres röntgeni çekilebilir. Ameliyat planlanıyorsa ayrıntılı görüntü için bilgisayarlı tomografi (BT), bağ yaralanmasından şüpheleniliyorsa manyetik rezonans (MR) istenebilir ^[1].

Bilekte belirgin şekil bozukluğu varsa, cildi ve dolaşımı korumak için eklem vakit kaybetmeden yerine oturtulur ve atele alınır ^[3].

Tedavi

Ameliyatsız tedavi: Yerinden oynamamış ve dengeli kırıklar alçı ya da yürüme botuyla tedavi edilebilir ^[1]. Yalnızca bir malleolü tutan dengeli kırıklarda kılavuzlar, ağrının izin verdiği ölçüde hemen basmaya izin verilmesini, dengeden emin olunamıyorsa iki hafta içinde ortopedi kontrolü yapılmasını önerir ^[4]. Hastaların çoğunda atel veya alçı içinde, ağrı elverdiğince basmaya izin verilebilir ^[3].

Ameliyatla tedavi: Kemik parçaları kaymışsa ya da eklem dengesizse genellikle ameliyat gerekir. Kırık; plak, vida, çubuk veya çivi ile sabitlenir. Kullanılacak yöntem kırığın tipine ve yerine göre seçilir ^[1].

Dengesiz kırıklarda, 60 yaş altındaki hastaların çoğunda ameliyatın erken, yani yaralanma günü ya da ertesi gün yapılması önerilir ^[3]⁠^[4].

İleri yaş: 60 yaş üzerindeki, dengesiz ayak bileği kırığı olan 620 hastayı içeren bir çalışmada, ameliyathanede özenle uygulanan sıkı bir alçıyla tedavi, 6. ayda ameliyatla benzer bilek fonksiyonu sağlamıştır. Enfeksiyon ve yara sorunları ameliyat grubunda daha sık görülmüş; buna karşılık alçı grubunda kemiğin hatalı kaynaması daha sık olmuş ve bazı hastalar sonradan ameliyata alınmıştır ^[5]. Bu nedenle yaşlı ve ek hastalığı olan kişilerde karar, yarar ve riskler birlikte konuşularak verilir.

İyileşme süreci

İlk kaynama için en az 6 hafta, tam kaynama için ise 10–12 hafta gerekir. Tam toparlanma daha uzun sürebilir; bazı kırıklarda bu süre iki yılı bulabilir ^[1]. Hafif kırıklar çoğunlukla 6–8 haftada iyileşir ^[2].

Ameliyat sonrası erken basmaya başlamak ve çıkarılabilir bir bilek desteği kullanmak ilk aylarda bir miktar daha iyi sonuç verebilir; ancak bu fark küçüktür ve her zaman belirgin değildir. Farklı fizyoterapi yöntemlerinin birbirine üstünlüğü ise net değildir ^[6]. Yine de düzenli egzersiz, bileğin hareketini ve gücünü geri kazanmak için önemlidir ^[1].

Ameliyat sonrası kırığın yerinde kaldığını ve komplikasyon olmadığını görmek için ilk 6 hafta içinde kontrol yapılması önerilir. Pıhtı (tromboz) riski de her hasta için ayrıca değerlendirilir ^[3].

Olası sorunlar arasında eklem sertliği, uzun süren şişlik, kemiğin hatalı kaynaması veya kaynamaması, enfeksiyon, sinir hasarı ve ilerleyen yıllarda kireçlenme (artrit) sayılabilir ^[1]. Sağ ayak bileği kırılan kişiler çoğunlukla 9–12 hafta sonra yeniden araç kullanabilir ^[1].

Ne zaman acilen doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa hemen acil servise başvurun ^[2]:

• Bilekte belirgin şekil bozukluğu veya açılanma
• Kemiğin deriden dışarı çıkması ya da derin bir yara
• Çok şiddetli ağrı
• Ayak parmaklarında morarma, beyazlama veya uyuşma
• Tedavi sonrasında alçı veya atel içindeyken: giderek artan ağrı, ayakta ya da parmaklarda uyuşma veya yanma hissi, ya da parmakların şişip morarmasına veya beyazlamasına yol açan sıkı alçı ^[2]
• Hastaneye ulaşana kadar: bacağı yüksekte tutun, bezle sarılmış buzu 15–20 dakika uygulayın, bileği gevşekçe sarın, takıları çıkarın ve ameliyat gerekebileceği için bir şey yiyip içmeyin ^[2]