Yaşlılarda Kalça Kırığı

Kalça kırığı nedir?

Kalça kırığı, uyluk kemiğinin kalça eklemine yakın üst bölümündeki kırıktır. Kırığın yerine göre boyun kırığı (femur boynu), trokanterler arası kırık ve trokanter altı kırık gibi tipler vardır; en sık görülenler femur boynu ve trokanterler arası kırıklardır ^[2].

Yaşlılarda kalça kırıklarının büyük çoğunluğu, kemiği zayıflamış kişilerde ayakta dururken ya da yürürken yaşanan basit düşmelerle oluşur ^[2]. Kalça kırığı yaşlılarda ve kemik erimesi (osteoporoz) olanlarda daha sık görülür ^[1].

Belirtileri nelerdir?

Düşme sonrası aşağıdaki belirtiler kalça kırığını düşündürür ^[1]⁠^[2]:

• Kalçada, kasıkta veya uyluğun üst kısmında ağrı
• Ayağa kalkamama ya da bacağa basamama
• Kalçayı ve bacağı hareket ettirmekte güçlük
• Bacağın diğerine göre kısa görünmesi veya dışa dönmüş olması
• Kalça çevresinde şişlik ve morarma

Nedenleri ve risk faktörleri

Temel neden düşmedir; ileri yaş ve kemik erimesi riski belirgin şekilde artırır ^[1]⁠^[2]. Yer değiştirmemiş bazı kırıklarda ağrı başlangıçta hafif olabilir ve kişi bir süre yürüyebilir; bu nedenle düşme sonrası geçmeyen kasık ağrısı önemsenmelidir ^[2].

Düşme riskini artıran durumlar arasında denge ve kas gücünün azalması, görme ve işitme sorunları, dengeyi etkileyebilen ilaçlar, uygun olmayan ayakkabılar ve evdeki takılma tehlikeleri yer alır ^[6].

Tanı nasıl konur?

Kalça kırığı çoğunlukla röntgenle doğrulanır; röntgen aynı zamanda tedavi yönteminin seçilmesine yardımcı olur ^[1]⁠^[2]. Bilgisayarlı tomografi ameliyat planlamasında ek ayrıntı sağlayabilir ^[2].

Belirtiler kırığı düşündürdüğü halde röntgen normal görünüyorsa MR çekilmesi önerilir; MR 24 saat içinde yapılamıyorsa bilgisayarlı tomografi düşünülür ^[3].

Tedavi: neden ameliyat, ne zaman?

Yaşlılarda kalça kırığının standart tedavisi ameliyattır ^[1]. Uzun süre yatakta kalmak kan pıhtısı, zatürre, bası yarası ve zihin bulanıklığı gibi ciddi sorunlara yol açabilir; ameliyat, hastanın erken ayağa kalkmasını sağlayarak bu riskleri azaltmayı amaçlar ^[2]. Ameliyatsız izlenen hastalarda ölüm riskinin daha yüksek olduğu görülmüştür; bu nedenle ameliyatsız tedavi yalnızca seçilmiş durumlar için düşünülür ^[5].

Kılavuzlar ameliyatın hastaneye yatışın aynı günü ya da ertesi günü yapılmasını önerir. Kansızlık, kan sulandırıcı kullanımı, sıvı-elektrolit bozukluğu veya kontrolsüz şeker gibi düzeltilebilir sorunların ameliyatı geciktirmeden hemen ele alınması gerekir ^[3]. Büyük bir sistematik derlemede ilk 48 saat içinde yapılan ameliyat daha iyi hareket kabiliyeti, daha az komplikasyon, daha kısa hastanede kalış ve daha düşük ölüm oranıyla ilişkili bulunmuştur; ilk 24 saatte yapılan ameliyatta ek yararlar da bildirilmiştir ^[4].

Ameliyat yöntemi kırığın tipine ve hastanın durumuna göre seçilir ^[1]⁠^[3]:

• Yerinden oynamış femur boynu kırıklarında kalçanın bir kısmının (yarım protez) ya da tamamının protezle değiştirilmesi
• Yerinden oynamamış femur boynu kırıklarında vida veya plak-vida ile sabitleme
• Trokanterler arası kırıklarda kayan kalça vidası ya da kemik içi çivi
• Trokanter altı kırıklarda kemik içi çivi

Ameliyat öncesi ve sırasında bakım

Ağrının iyi kontrol edilmesi önemlidir; ilaçlar yeterli olmazsa eğitimli ekip tarafından sinir blokları uygulanabilir, ancak bu uygulamalar ameliyatı geciktirmemelidir ^[3]. Kılavuzlar, ortopedi ve geriatri uzmanlarının birlikte çalıştığı çok disiplinli bir kalça kırığı programını ve ameliyatın, hastanın hemen tam yük verebileceği şekilde yapılmasını önerir ^[3].

İyileşme ve rehabilitasyon

Fizyoterapi değerlendirmesi ve ayağa kaldırılma, tıbbi bir engel yoksa ameliyattan sonraki gün başlar ve her gün sürdürülür ^[3]. Hastanede kalış genellikle bir ile dört hafta arasındadır; taburculuktan sonra evde yapılacak egzersizler verilir ^[1].

Erken hareket, yatağa bağlı kalmaktan kaynaklanan komplikasyonları önlemeye ve kişinin bağımsızlığını korumaya yardımcı olur. Bazı hastalar rehabilitasyonu bir bakım veya rehabilitasyon merkezinde sürdürürken, bazıları fizyoterapiyi evde alır ^[2].

İyileşme haftalar ile aylar sürer ve bazı kişiler eski güçlerine tam olarak kavuşamayabilir ^[1]. Kalça kırığı geçiren kişilerde kemik sağlığı ve düşme riski değerlendirilmeli, yeni kırıkları önlemeye yönelik hizmetlere yönlendirme yapılmalıdır ^[1]⁠^[3].

Yeni düşmeleri önlemek için evdeki takılma tehlikelerini kaldırmak, banyoya tutunma barları koymak, kaymayan ayakkabı giymek, düzenli göz muayenesi yaptırmak, ilaçların dengeyi etkileyip etkilemediğini hekime sormak ve haftada en az iki gün kuvvet ve denge egzersizi yapmak önerilir ^[6].

Ne zaman acilen doktora başvurmalı?

Yaşlı bir kişi düştükten sonra kalça, kasık veya uyluk ağrısı nedeniyle ayağa kalkamıyor, bacağına basamıyor ya da bacağı kısa ve dışa dönük görünüyorsa hemen acil yardım çağrılmalıdır ^[1]⁠^[2]. Ağrı hafif olsa bile düşme sonrası yürümekte zorlanma devam ediyorsa değerlendirme gerekir; yer değiştirmemiş kırıklar ilk anda gözden kaçabilir ^[2]⁠^[3].